Η Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου είναι η πρώτη πνευματική κίνηση της πορείας προς το Πάσχα. Η Εκκλησία δεν αρχίζει με εξωτερική αυστηρότητα, αλλά με εσωτερική διάκριση. Θέλει πρώτα να θεραπεύσει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας, τον Θεό και τον πλησίον.

Ο λόγος είναι απλός: ακόμη και μια καλή πράξη μπορεί να τραυματίσει την ψυχή όταν γίνεται αφορμή υπερηφάνειας. Η νηστεία, η προσευχή και η ελεημοσύνη αποκτούν νόημα όταν γεννιούνται από ταπείνωση και όχι από αυτοδικαίωση.

Ο Χριστός παρουσιάζει δύο ανθρώπους που ανεβαίνουν στον ναό για να προσευχηθούν. Ο ένας είναι Φαρισαίος, θρησκευτικά συνεπής και κοινωνικά σεβαστός. Ο άλλος είναι Τελώνης, άνθρωπος ταυτισμένος στη συνείδηση του λαού με την αδικία και την αμαρτία.

Εξωτερικά, ο πρώτος φαίνεται να βρίσκεται πιο κοντά στον Θεό. Όμως η παραβολή δεν κρίνει μόνο τις πράξεις· αποκαλύπτει το φρόνημα της καρδιάς.

Ο Φαρισαίος ευχαριστεί τον Θεό, αλλά το περιεχόμενο της προσευχής του περιστρέφεται γύρω από τον ίδιο. Απαριθμεί τα κατορθώματά του και συγκρίνει τον εαυτό του με τους άλλους. Η προσευχή, αντί να ανοίγει την καρδιά προς τον Θεό, γίνεται καθρέφτης αυτοθαυμασμού.

Αυτός είναι ένας λεπτός πνευματικός κίνδυνος. Μπορούμε να κάνουμε κάτι σωστό και ταυτόχρονα να το χρησιμοποιούμε για να θεωρούμε τον εαυτό μας ανώτερο. Τότε η αρετή παύει να οδηγεί στη χάρη και γίνεται αφορμή κρίσεως του πλησίον.

Ο Τελώνης δεν έχει να παρουσιάσει κατορθώματα. Στέκεται μακριά, δεν τολμά να σηκώσει τα μάτια του και χτυπά το στήθος του. Η προσευχή του είναι μία φράση.

Δεν δικαιολογείται, δεν συγκρίνεται, δεν απελπίζεται. Αναγνωρίζει την πραγματική του κατάσταση και εμπιστεύεται το έλεος του Θεού. Αυτή η στάση είναι ταπείνωση: όχι αυτοπεριφρόνηση, αλλά αλήθεια μπροστά στον Θεό.

Ο Χριστός λέει ότι ο Τελώνης κατέβηκε στο σπίτι του δικαιωμένος. Όχι επειδή η αμαρτία του ήταν μικρή, αλλά επειδή άνοιξε την καρδιά του στη χάρη. Ο Φαρισαίος, αντίθετα, δεν ζητά έλεος γιατί θεωρεί ότι δεν το χρειάζεται.

Η σωτηρία δεν γεννιέται από την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας, αλλά από τη σχέση μας με τον Θεό. Εκείνος που γνωρίζει την ανάγκη του μπορεί να δεχθεί θεραπεία. Εκείνος που θεωρεί τον εαυτό του πλήρη, κλείνει την πόρτα της καρδιάς.

Μετά την Κυριακή αυτή η Εκκλησία καταλύει τη συνηθισμένη νηστεία της Τετάρτης και της Παρασκευής. Η λειτουργική αυτή πράξη μάς θυμίζει ότι δεν πρέπει να μετατρέψουμε τη νηστεία σε λόγο καυχήσεως.

Πρώτα θεραπεύεται το φρόνημα και ύστερα αρχίζει η άσκηση. Η νηστεία είναι δώρο και παιδαγωγία, όχι μέτρο για να συγκρίνουμε την πνευματική μας αξία με των άλλων.

Το Τριώδιο ανοίγει με μια ανατροπή: ο άνθρωπος που φαινόταν «σωστός» μένει κλεισμένος στον εαυτό του, ενώ ο αμαρτωλός που αναγνωρίζει την ανάγκη του επιστρέφει δικαιωμένος.

Η Εκκλησία δεν μας καλεί να περιφρονήσουμε την αρετή. Μας καλεί να την ζούμε χωρίς υπερηφάνεια. Να νηστεύουμε χωρίς να κρίνουμε. Να προσευχόμαστε χωρίς να καυχόμαστε. Να μετανοούμε χωρίς απόγνωση. Και να στηρίζουμε την ελπίδα μας στο έλεος του Θεού.