Ο Άρειος, πρεσβύτερος της Αλεξανδρείας, υποστήριζε ότι ο Υιός δεν είναι αιώνιος και αληθινός Θεός κατά τον ίδιο τρόπο που είναι ο Πατέρας. Η διδασκαλία του μπορούσε να συνοψιστεί στη φράση που έμεινε συνδεδεμένη με τον Αρειανισμό: «ἦν ποτε ὅτε οὐκ ἦν» — υπήρξε δηλαδή «κάποτε» που ο Υιός δεν υπήρχε.

Για τους Πατέρες αυτό δεν ήταν φιλοσοφική λεπτομέρεια. Αν Εκείνος που έγινε άνθρωπος δεν είναι πραγματικά Θεός, τότε η ένωση του ανθρώπου με τον Θεό και η νίκη κατά του θανάτου χάνουν το ίδιο τους το θεμέλιο. Η σωτηρία δεν είναι απλώς μια ηθική βελτίωση· είναι κοινωνία με τη ζωή του Θεού.

Η Σύνοδος συγκλήθηκε από τον Μέγα Κωνσταντίνο στη Νίκαια της Βιθυνίας. Η εκκλησιαστική παράδοση μνημονεύει 318 Πατέρες, ενώ οι αρχαίες ιστορικές μαρτυρίες διαφέρουν ως προς τον ακριβή αριθμό των συμμετεχόντων. Το ουσιαστικό είναι ότι επρόκειτο για ευρεία σύναξη επισκόπων από διαφορετικές περιοχές της τότε χριστιανικής οικουμένης.

Ανάμεσα στις μορφές που συνδέθηκαν με τη Σύνοδο και τον αγώνα κατά του Αρειανισμού ξεχωρίζει ο Άγιος Αθανάσιος ο Μέγας, τότε διάκονος και στενός συνεργάτης του επισκόπου Αλεξανδρείας Αλεξάνδρου. Ο Άγιος Αθανάσιος θα αφιέρωνε αργότερα δεκαετίες στην υπεράσπιση της πίστεως της Νίκαιας.

Το πιο γνωστό θεολογικό αποτύπωμα της Νίκαιας είναι η λέξη «ὁμοούσιος». Η Σύνοδος ομολόγησε ότι ο Υιός είναι «ὁμοούσιος τῷ Πατρί»: όχι ένα ον παρόμοιο με τον Θεό, όχι ένας ενδιάμεσος ανάμεσα στον Θεό και την κτίση, αλλά ο ίδιος κατά τη θεία ουσία Θεός.

Το Σύμβολο της Νίκαιας διατυπώνει ότι ο Χριστός είναι «Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ, γεννηθέντα οὐ ποιηθέντα, ὁμοούσιον τῷ Πατρί». Η διάκριση ανάμεσα στο «γεννηθέντα» και στο «ποιηθέντα» είναι αποφασιστική: ο Υιός δεν ανήκει στα δημιουργήματα.

Δεν πρόκειται για παιχνίδι λέξεων. Η λέξη έγινε φραγμός απέναντι σε μια ερμηνεία που θα μπορούσε να χρησιμοποιεί βιβλικές εκφράσεις αλλά να δίνει σε αυτές διαφορετικό περιεχόμενο. Η Εκκλησία χρειαζόταν μια σαφή ομολογία που να διαφυλάσσει αυτό που πίστευε και λάτρευε εξαρχής.

Η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος διατύπωσε το αρχικό Σύμβολο της Νίκαιας. Το Σύμβολο που ψάλλουμε σήμερα στη Θεία Λειτουργία είναι το Νικανο-Κωνσταντινουπολίτικο Σύμβολο, δηλαδή η μορφή που συνδέεται με τη Νίκαια και τη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως το 381 μ.Χ.

Αυτό είναι σημαντικό, γιατί πολλές φορές λέγεται απλουστευτικά ότι «ολόκληρο το Πιστεύω γράφτηκε στη Νίκαια». Η Νίκαια έθεσε το θεμέλιο της ομολογίας για τον Πατέρα και κυρίως για τον Υιό· η μεταγενέστερη συνοδική παράδοση έδωσε στο Σύμβολο τη μορφή με την οποία το γνωρίζουμε σήμερα.

Ίσως κάποιος να ρωτήσει: «Τι αλλάζει στην καθημερινότητά μου αν καταλάβω τη διαφορά ανάμεσα στο “ὁμοούσιος” και σε μια άλλη θεολογική διατύπωση;» Η απάντηση είναι ότι αλλάζει το ποιον συναντούμε στον Χριστό.

Αν ο Χριστός είναι αληθινός Θεός, τότε στο πρόσωπό Του ο ίδιος ο Θεός προσλαμβάνει την ανθρώπινη φύση, εισέρχεται στον θάνατο και ανοίγει στον άνθρωπο τον δρόμο της κοινωνίας με τη θεία ζωή. Γι’ αυτό ο Άγιος Αθανάσιος ο Μέγας γράφει στο Περὶ Ἐνανθρωπήσεως: «Αὐτὸς γὰρ ἐνηνθρώπησεν, ἵνα ἡμεῖς θεοποιηθῶμεν».

Η θέωση δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος γίνεται Θεός κατά φύση. Σημαίνει ότι, κατά χάρη, μετέχει στη ζωή του Θεού. Και αυτή η δυνατότητα έχει ως θεμέλιο την πραγματική ενανθρώπηση του αληθινού Υιού του Θεού.

Η υπεράσπιση της πίστεως δεν μας δίνει δικαίωμα για θρησκευτικό φανατισμό. Οι δογματικοί όροι της Εκκλησίας υπάρχουν για να υπηρετούν την αλήθεια της σωτηρίας, όχι τον εγωισμό μας. Η ορθόδοξη στάση δεν είναι να χρησιμοποιούμε το δόγμα ως όπλο για να ταπεινώνουμε τους άλλους, αλλά να φυλάσσουμε με ταπείνωση αυτό που παραλάβαμε.

Η Νίκαια μας θυμίζει ότι η αγάπη και η αλήθεια δεν είναι αντίπαλοι. Δεν αγαπούμε πραγματικά τον άνθρωπο όταν του λέμε ότι η αλήθεια δεν έχει σημασία. Αλλά ούτε υπηρετούμε την αλήθεια όταν την εκφέρουμε χωρίς αγάπη, διάκριση και ταπείνωση.

Το δόγμα γίνεται ζωή όταν οδηγεί σε λατρεία, μετάνοια και κοινωνία με τον Χριστό. Αν η γνώση μας για τις Συνόδους δεν μας κάνει πιο ταπεινούς, πιο εκκλησιαστικούς και πιο προσευχόμενους, τότε μένει απλώς πληροφορία.

Η Νίκαια μάς αφήνει μια απλή αλλά συγκλονιστική βεβαιότητα: ο Ιησούς Χριστός είναι αληθινός Θεός. Δεν είναι ένας μεγάλος πνευματικός διδάσκαλος ανάμεσα σε άλλους, ούτε ένα ανώτερο κτίσμα. Είναι ο μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού, ο οποίος έγινε πραγματικά άνθρωπος για τη σωτηρία μας.

Γι’ αυτό και η πίστη δεν αρχίζει από μια ιδέα αλλά από ένα Πρόσωπο. Προσευχόμαστε στον Χριστό, Τον λατρεύουμε, κοινωνούμε το Σώμα και το Αίμα Του, ελπίζουμε στην Ανάστασή Του, επειδή στο πρόσωπό Του συναντούμε τον ίδιο τον Θεό που ήρθε να αναζητήσει και να σώσει τον άνθρωπο.