Όταν ο άνθρωπος έχει όλα όσα χρειάζεται, αλλά η ψυχή του παραμένει άδεια
Γιατί η άνεση και η επιτυχία δεν αρκούν πάντοτε να γεμίσουν την καρδιά; Το Ευαγγέλιο μάς καλεί να ξαναβρούμε την αγάπη, την ευγνωμοσύνη και τη σχέση με τον Θεό.
Κεντρική εικόνα: θεματική εικαστική σύνθεση από τη βιβλιοθήκη των «Πνευματικών Ανασών».
Ένα γεμάτο σπίτι και μια καρδιά που δεν ησυχάζει
Υπάρχουν άνθρωποι που πέρασαν χρόνια προσπαθώντας να δημιουργήσουν μια ασφαλή ζωή. Έχουν εργασία, ένα σπίτι, ίσως οικονομική άνεση, αγαπημένα πρόσωπα και όσα κάποτε θεωρούσαν απαραίτητα. Κι όμως, όταν το βράδυ αποσύρονται στη σιωπή, αισθάνονται μια ανησυχία που δυσκολεύονται να ονομάσουν. Δεν τους λείπει οπωσδήποτε ένα ακόμη αντικείμενο. Τους λείπει κάτι που δεν χωρά σε έναν λογαριασμό ή σε ένα συρτάρι.
Αυτή η εμπειρία δεν πρέπει να γίνεται αφορμή για ενοχή. Ο άνθρωπος δεν είναι αχάριστος μόνο και μόνο επειδή, παρότι έχει αγαθά, δυσκολεύεται να αισθανθεί χαρά. Το εσωτερικό κενό μπορεί να συνδέεται με μοναξιά, πένθος, εξάντληση ή δυσκολίες ψυχικής υγείας. Μπορεί επίσης να θέτει βαθύτερα ερωτήματα για τον προορισμό της ζωής και τη σχέση μας με τον Θεό.
Η χριστιανική απάντηση δεν αρχίζει με την περιφρόνηση των δώρων του κόσμου. Αρχίζει με τη διάκριση. Άλλο να χρησιμοποιώ με ευγνωμοσύνη όσα έχω και άλλο να τους ζητώ να μου δώσουν νόημα, ασφάλεια και σωτηρία. Τα αγαθά μπορούν να στηρίζουν τη ζωή μας· δεν μπορούν από μόνα τους να γίνουν το θεμέλιο της ύπαρξής μας.
Ο πλούσιος με τους γεμάτους αχυρώνες
Στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο ο Χριστός διηγείται την παραβολή ενός ανθρώπου του οποίου η γη καρποφόρησε άφθονα (Λουκ. 12,16–21). Ο άνθρωπος σκέφτεται πού θα φυλάξει τη σοδειά του, αποφασίζει να χτίσει μεγαλύτερες αποθήκες και φαντάζεται ότι εξασφάλισε πολλά χρόνια ανάπαυσης. Ο λόγος του στρέφεται αδιάκοπα γύρω από το «εγώ» και το «δικό μου».
Το πρόβλημά του δεν είναι η γονιμότητα του χωραφιού ούτε το γεγονός ότι εργάστηκε. Είναι ότι έμεινε κλεισμένος μέσα στον εαυτό του. Δεν ακούγεται ευχαριστία προς τον Θεό, ούτε σκέψη για τον άνθρωπο που πεινά. Ολόκληρη η ύπαρξή του περιορίζεται στην αποθήκη. Τότε έρχεται η ερώτηση για την ίδια τη ζωή, την οποία δεν μπορεί να φυλάξει με κανένα λουκέτο.
Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, ερμηνεύοντας την παραβολή στην Ομιλία 89 του Υπομνήματός του στο κατά Λουκάν, στρέφει την προσοχή στην απληστία και στη λησμονιά των άλλων. Δεν καταδικάζει την εργασία και την πρόνοια. Φανερώνει πώς μια ευλογία γίνεται αφορμή πνευματικής φτώχειας όταν ο άνθρωπος παύει να βλέπει πέρα από τον εαυτό του.
Δεν είναι κακό να έχει κανείς αγαθά
Η Εκκλησία δεν διδάσκει ότι η υλική φτώχεια από μόνη της αγιάζει ή ότι η οικονομική ευχέρεια από μόνη της καταδικάζει. Ένα σπίτι μπορεί να γίνει τόπος φιλοξενίας. Τα χρήματα μπορούν να υπηρετήσουν την ανάγκη ενός παιδιού, τη θεραπεία ενός αρρώστου, την υποστήριξη της οικογένειας και τη διακονία του πλησίον. Η ανθρώπινη εργασία είναι τίμια και ο κόπος αξίζει σεβασμό.
Το ερώτημα είναι πώς σχετιζόμαστε με όλα αυτά. Αν μια επιτυχία μάς κάνει σκληρότερους, αν η ασφάλεια μάς στερεί την ευσπλαχνία, αν ο φόβος μήπως χάσουμε όσα έχουμε δεν μας αφήνει να αγαπήσουμε, τότε το πρόβλημα δεν είναι απλώς οικονομικό. Είναι πνευματικό. Η κατοχή μετατρέπεται σε κατοχή της καρδιάς μας από τα πράγματα.
Μπορούμε, λοιπόν, να ευχαριστούμε τον Θεό για ένα τραπέζι γεμάτο, χωρίς να ξεχνούμε το άδειο τραπέζι του αδελφού. Να εργαζόμαστε με επιμέλεια και να σχεδιάζουμε υπεύθυνα το αύριο, χωρίς να υποτάσσουμε την ψυχή στον φόβο και στη συσσώρευση. Η χριστιανική ελευθερία αρχίζει όταν τα αγαθά παύουν να είναι ο κύριός μας.
Η δίψα που δεν σβήνει με περισσότερο νερό
Στη συνάντηση με τη Σαμαρείτιδα ο Χριστός μιλά για το νερό που προσφέρει Εκείνος: όποιος πίνει από το συνηθισμένο νερό θα διψάσει ξανά, ενώ εκείνος που δέχεται το δικό Του δώρο βρίσκει πηγή ζωής (Ιω. 4,13–14). Τα λόγια αυτά δεν σημαίνουν ότι οι ανθρώπινες ανάγκες είναι ασήμαντες. Μας ανοίγουν έναν άλλον ορίζοντα για τη βαθύτερη δίψα της καρδιάς.
Ο άνθρωπος μπορεί να αλλάζει διαρκώς στόχους, περιμένοντας κάθε φορά ότι ο επόμενος θα του χαρίσει οριστική πληρότητα. Μια καλύτερη θέση, μια αγορά, μια αναγνώριση, μια ακόμη επιτυχία. Όταν το αίσθημα της ικανοποίησης υποχωρεί, αναζητεί κάτι νέο. Δεν είναι λάθος να προσπαθούμε να βελτιώσουμε τη ζωή μας. Είναι όμως βαρύ να περιμένουμε από κάθε επίτευγμα να απαντήσει στο ερώτημα ποιοι είμαστε και για ποιον ζούμε.
Ο Χριστός δεν καλεί τη Σαμαρείτιδα σε μια αφηρημένη θεωρία. Συνομιλεί μαζί της ως πρόσωπο, γνωρίζει τη ζωή της και της προσφέρει δρόμο αλήθειας. Η εσωτερική πληρότητα γεννιέται από αυτή τη σχέση: να ξέρουμε ότι μας βλέπει ο Θεός, να μαθαίνουμε να Τον αγαπούμε και να συναντούμε τους άλλους χωρίς προσωπεία.
Όταν η επιτυχία γίνεται μέτρο της αξίας μας
Πολλοί άνθρωποι έχουν μάθει από μικροί να μετρούν την προσωπική τους αξία με βαθμούς, διακρίσεις, έπαινο ή επαγγελματική αναγνώριση. Αργότερα, ακόμη κι όταν καταφέρνουν όσα ονειρεύτηκαν, φοβούνται ότι δεν αρκούν. Μπορεί να δείχνουν χαμογελαστοί στους γύρω τους και ταυτόχρονα να ζουν με τον φόβο της αποτυχίας.
Το Ευαγγέλιο μάς βοηθά να ξεχωρίσουμε την αξία του προσώπου από τα αποτελέσματά του. Ο άνθρωπος δεν είναι ο μισθός του, ο τίτλος του ούτε ο αριθμός όσων τον επαινούν. Είναι πρόσωπο πλασμένο για κοινωνία με τον Θεό και τους άλλους. Η αξιοπρέπειά του δεν ακυρώνεται όταν κουραστεί, ασθενήσει ή χάσει μια θέση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η προσπάθεια δεν έχει θέση στη χριστιανική ζωή. Σημαίνει ότι η προσπάθεια πρέπει να υπηρετεί την αγάπη, την αλήθεια και τη διακονία, αντί να γίνεται ατελείωτος αγώνας για να αποδείξουμε πως αξίζουμε. Η καρδιά αναπνέει όταν παύει να αντιμετωπίζει κάθε ημέρα σαν διαγωνισμό.
Τι ωφελεί να κερδίσω όλον τον κόσμο;
Ο Χριστός θέτει ένα ερώτημα που διαπερνά τους αιώνες: «τί γὰρ ὠφελεῖται ἄνθρωπος, ἐὰν τὸν κόσμον ὅλον κερδήσῃ, τὴν δὲ ψυχὴν αὐτοῦ ζημιωθῇ;» (Ματθ. 16,26). Δεν είναι απειλή για όσους έχουν μια τακτοποιημένη ζωή. Είναι πρόσκληση να κοιτάξουμε την πραγματικότητα ολόκληρη και όχι μόνο ό,τι καταγράφεται ως επιτυχία.
Τι θα μείνει από όσα συγκεντρώνουμε αν χάσουμε την ικανότητα να αγαπούμε; Πόση χαρά θα δώσει μια μεγάλη περιουσία αν δεν μπορούμε να καθίσουμε ειρηνικά δίπλα σε έναν άνθρωπο; Ποιο νόημα έχει η κοινωνική αναγνώριση αν δεν τολμούμε να κοιταχτούμε με ειλικρίνεια; Τα ερωτήματα αυτά δεν έχουν σκοπό να μειώσουν όσα δημιουργήσαμε, αλλά να βάλουν τα πράγματα στη θέση τους.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, στην Ομιλία 55 στο κατά Ματθαίον, συνδέει την ωφέλεια του ανθρώπου με την ψυχή που δεν μπορεί να εξαγοραστεί με ολόκληρο τον κόσμο. Αυτό είναι το όριο που μας ελευθερώνει από τη λατρεία της επιτυχίας: όσα αγοράζονται είναι πολύτιμα ως εργαλεία της ζωής, όχι ως υποκατάστατα της αιώνιας προοπτικής.
Το κενό δεν είναι πάντοτε πνευματική αμέλεια
Χρειάζεται μεγάλη προσοχή στον τρόπο που μιλάμε σε κάποιον που αισθάνεται άδειος. Η εσωτερική αίσθηση κενού μπορεί να έχει πολλές αιτίες. Μερικές φορές είναι συνέπεια ενός βαθιού πένθους, της χρόνιας εξάντλησης, της απομόνωσης ή της κατάθλιψης. Δεν έχουμε δικαίωμα να διαγνώσουμε τον άνθρωπο από μακριά ή να του πούμε απλώς ότι δεν προσεύχεται αρκετά.
Η πνευματική ζωή δεν ανταγωνίζεται την ιατρική ή ψυχολογική φροντίδα. Όποιος δυσκολεύεται επίμονα στην καθημερινότητα χρειάζεται να μπορεί να ζητήσει βοήθεια χωρίς φόβο και ντροπή. Μια κουβέντα με τον ιερέα της ενορίας μπορεί να προσφέρει εκκλησιαστική στήριξη, αλλά δεν πρέπει να εμποδίζει την αναζήτηση της κατάλληλης επαγγελματικής βοήθειας.
Ο Χριστός συναντά τον κάθε άνθρωπο εκεί που βρίσκεται. Δεν τον αντιμετωπίζει σαν αφηρημένο πρόβλημα που λύνεται με μια έτοιμη φράση. Γι’ αυτό και ο δικός μας λόγος οφείλει να είναι συγκεκριμένος, στοργικός και αληθινός. Να μη φορτώνει ενοχές εκεί όπου χρειάζεται πρώτα ακρόαση, ξεκούραση και φροντίδα.
Η ευγνωμοσύνη ανοίγει χώρο στην καρδιά
Μια καρδιά που έχει συνηθίσει να μετρά μόνο όσα της λείπουν δυσκολεύεται να δει όσα ήδη της χαρίζονται. Η ευγνωμοσύνη δεν είναι άρνηση του πόνου ούτε υποχρέωση να χαμογελάμε πάντα. Είναι η δυνατότητα να αναγνωρίζουμε το καλό χωρίς να το θεωρούμε αυτονόητο.
Μπορούμε να αρχίσουμε από μικρά πράγματα: από έναν άνθρωπο που μας άκουσε, από το ψωμί της ημέρας, από μια στιγμή ηρεμίας, από την ελευθερία να προσευχηθούμε. Δεν προσπαθούμε να αποδείξουμε στον Θεό ότι είμαστε ευχαριστημένοι με όλα. Του προσφέρουμε την αλήθεια μας, μαζί με όσα μας βαραίνουν και όσα μας στηρίζουν.
Η ευγνωμοσύνη παίρνει πληρότητα όταν γίνεται ευχαριστία και προσφορά. Το «δόξα τῷ Θεῷ» δεν είναι απλώς μια ευγενική έκφραση. Μπορεί να είναι τρόπος ζωής: λαμβάνω, ευχαριστώ, μοιράζομαι. Τότε ακόμη και τα συνηθισμένα αποκτούν βάθος, επειδή παύουν να περιστρέφονται αποκλειστικά γύρω από το προσωπικό μας συμφέρον.
Η αγάπη γεμίζει την ύπαρξη με πραγματικές σχέσεις
Στις πιο όμορφες στιγμές της ζωής μας συχνά δεν θυμόμαστε την τιμή των αντικειμένων, αλλά τα πρόσωπα που ήταν δίπλα μας. Ένα τραπέζι με αληθινή συντροφιά, η συγγνώμη που άνοιξε δρόμο συμφιλίωσης, η επίσκεψη σε κάποιον μόνο, μια πράξη φροντίδας χωρίς αντάλλαγμα. Εκεί γίνεται ορατό κάτι από την κλήση μας για κοινωνία.
Ο πλούσιος της παραβολής κάνει σχέδια μόνο με τον εαυτό του. Ο Χριστός μάς προσκαλεί να σπάσουμε αυτόν τον μοναχικό κύκλο. Να θυμηθούμε ότι ο πλησίον δεν είναι εμπόδιο στην ευτυχία μας, αλλά πρόσωπο με το οποίο καλούμαστε να μοιραστούμε τα δώρα μας. Η αγάπη δεν είναι πρόσθετη δραστηριότητα ύστερα από όλες τις δουλειές. Είναι η βαθύτερη κατεύθυνση των έργων μας.
Δεν χρειάζεται να κάνουμε εντυπωσιακές κινήσεις. Μπορεί να αρκεί ένα τηλεφώνημα, ένας περίπατος με έναν άνθρωπο που περνά δύσκολα, λίγη πρακτική βοήθεια ή μια αληθινή συγγνώμη. Το εσωτερικό κενό δεν εξαφανίζεται με διαταγή, αλλά οι δεσμοί αγάπης μάς ξαναθυμίζουν ότι η ζωή δεν είναι μοναχική κατοχή.
Η Εκκλησία ως τόπος κοινωνίας και όχι επίδειξης
Στη Θεία Λειτουργία δεν προσέρχονται άνθρωποι που πέτυχαν να οργανώσουν τέλεια τη ζωή τους. Έρχονται άνθρωποι με ευχαριστίες, λύπες, αγωνίες και ανάγκη ελέους. Η εκκλησιαστική σύναξη μας καλεί να αφήσουμε για λίγο το διαρκές «εγώ» και να μάθουμε ξανά το «εμείς» μπροστά στον Θεό.
Η συμμετοχή στη ζωή της Εκκλησίας δεν μπορεί να περιορίζεται σε ένα μέσο αυτοβελτίωσης. Έχει κέντρο τον Χριστό, την προσευχή, τη μετάνοια, τα Μυστήρια και τη διακονία. Μέσα σε αυτή τη ζωή καλούμαστε να γίνουμε άνθρωποι που δέχονται τη δωρεά του Θεού και την προσφέρουν έμπρακτα στους άλλους.
Όποιος αισθάνεται ότι έχει απομακρυνθεί δεν χρειάζεται να περιμένει να λυθούν όλα τα προβλήματά του για να επιστρέψει. Μπορεί να αρχίσει με μια απλή προσευχή, να μπει στον ναό, να ακούσει το Ευαγγέλιο, να μιλήσει με έναν ιερέα και να ξαναβρεί σιγά σιγά τον ρυθμό της εκκλησιαστικής ζωής χωρίς βιασύνη.
Να μάθουμε να χρησιμοποιούμε όσα έχουμε με ελευθερία
Μια χρήσιμη πνευματική άσκηση είναι να κοιτάξουμε τη ζωή μας με τρεις ερωτήσεις: Τι από όσα κατέχω με υπηρετεί πραγματικά; Τι με κρατά σε συνεχή αγωνία; Τι μπορώ να μοιραστώ; Δεν είναι ανάγκη να δώσουμε απαντήσεις μέσα σε μια μέρα. Αρκεί να αρχίσουμε να βλέπουμε τα πράγματα και τις συνήθειές μας με περισσότερη ειλικρίνεια.
Μπορούμε επίσης να προστατεύσουμε λίγο χρόνο από την ατελείωτη αναζήτηση του επόμενου στόχου. Λίγα λεπτά προσευχής, ένα γεύμα δίχως οθόνη, μια επίσκεψη, η ανάγνωση ενός ευαγγελικού χωρίου. Αυτές οι πράξεις δεν εξαγοράζουν τη χάρη. Μας βοηθούν να αποκαταστήσουμε την προσοχή μας προς όσα έχουν μεγαλύτερο βάθος.
Η εγκράτεια δεν σημαίνει εχθρότητα προς την ύλη. Σημαίνει ελευθερία από την εξάρτηση. Να μπορώ να χαίρομαι ένα δώρο, χωρίς να το μετατρέπω σε θεό. Να εκτιμώ τον κόπο μου, χωρίς να ταυτίζομαι με την επιτυχία. Να διαθέτω χρόνο, φροντίδα και αγαθά εκεί όπου υπάρχει ανάγκη.
Η αληθινή πληρότητα αρχίζει από την επιστροφή
Ο άνθρωπος δεν είναι ένα δοχείο που γεμίζει με περισσότερα πράγματα μέχρι να σταματήσει να επιθυμεί. Είναι πρόσωπο που διψά για αλήθεια, σχέση και αγάπη. Γι’ αυτό ακόμη και η επιτυχία μπορεί να συνυπάρχει με την ανησυχία. Το Ευαγγέλιο δεν καταργεί τις ανθρώπινες ανάγκες. Μας δείχνει ότι η βαθύτερη ολοκλήρωση δεν βρίσκεται στην αυτάρκεια αλλά στην κοινωνία με τον Θεό και τον πλησίον.
Δεν χρειάζεται λοιπόν να καταστρέψουμε ό,τι καλό δημιουργήσαμε για να στραφούμε προς τον Χριστό. Χρειάζεται να το τοποθετήσουμε στη σωστή του θέση. Να γίνει το σπίτι χώρος φιλοξενίας, η εργασία διακονία, η γνώση προσφορά, η ευημερία ευκαιρία ευγνωμοσύνης. Η ζωή αποκτά νόημα όταν παύει να είναι μόνο συσσώρευση και γίνεται δώρο.
Ας κρατήσουμε ένα απλό ερώτημα για σήμερα: «Σε ποιον μπορώ να χαρίσω λίγο από όσα έλαβα;». Μπορεί αυτό να είναι μια μικρή πράξη, όμως η καρδιά ανοίγει με τις μικρές πράξεις αγάπης. Εκεί όπου το «δικό μου» συναντά τον αδελφό, η ζωή αρχίζει να αναπνέει διαφορετικά.
Μικρή εφαρμογή για σήμερα
- Στάσου για λίγο χωρίς οθόνες και αναγνώρισε τρία δώρα για τα οποία μπορείς να ευχαριστήσεις τον Θεό.
- Διάβασε αργά το Λουκ. 12,16–21, αναρωτώμενος ποιοι είναι οι δικοί σου «αχυρώνες».
- Κάνε μία συγκεκριμένη πράξη αγάπης με κάτι που ήδη έχεις: χρόνο, προσοχή, τροφή ή βοήθεια.
- Αν το αίσθημα κενού επιμένει και δυσκολεύει τη ζωή σου, μίλησε με κάποιον που εμπιστεύεσαι και αναζήτησε κατάλληλη βοήθεια.
Προσευχή: «Κύριε Ιησού Χριστέ, φύλαξε την καρδιά μου από την αυτάρκεια και από την απελπισία. Μάθε με να ευχαριστώ για τα δώρα Σου, να μοιράζομαι όσα έχω και να αναζητώ πρώτα την αγάπη Σου. Αμήν».
Βιβλικές και πατερικές πηγές
- Αγία Γραφή: Λουκ. 12,13–21 · Ιω. 4,5–26 · Ματθ. 16,24–27 · Ματθ. 25,31–40.
- Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας: Υπόμνημα στο κατά Λουκάν, Ομιλία ΠΘ΄ (89), ερμηνεία της παραβολής του άφρονος πλουσίου — πατερικό κείμενο.
- Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος: Ομιλία ΝΕ΄ (55) στο κατά Ματθαίον, ερμηνεία της κλήσεως στην αυταπάρνηση και του Ματθ. 16,26 — πατερικό κείμενο.
Οι ερμηνευτικές αναφορές στους Πατέρες είναι περιληπτικές, όχι επινοημένα αυτολεξεί αποφθέγματα. Οι εικόνες είναι θεματικές συνθέσεις.
Στηρίξτε τις Πνευματικές Ανάσες
Αν αυτός ο χώρος σάς προσφέρει πνευματική ωφέλεια, μπορείτε προαιρετικά να στηρίξετε τη συνέχιση της διακονίας.
Πνευματικές Ανάσες →ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΑΡΘΡΑ ΠΟΥ
ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΑΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΥΝ
Η παγίδα του γεμάτου αχυρώνα
Η ευαγγελική παραβολή του άφρονος πλουσίου.
Ο άνθρωπος κουράστηκε… αλλά η ψυχή του διψά
Η εσωτερική κούραση και η αναζήτηση του Θεού.
Η χαρά που δεν χάνεται
Η χαρά που δεν εξαρτάται μόνο από τις επιτυχίες.
Αφήστε μια απάντηση