Ένα εργαλείο που μπήκε σε κάθε στιγμή

Το κινητό βρίσκεται δίπλα μας από το πρωί ως το βράδυ. Με αυτό εργαζόμαστε, επικοινωνούμε, βρίσκουμε δρόμο, διαβάζουμε ειδήσεις, ακούμε μουσική και μιλάμε με συγγενείς που ζουν μακριά. Δεν έχει νόημα να παρουσιάζουμε την τεχνολογία ως εχθρό της πίστεως.

Το ερώτημα είναι πιο βαθύ: ποιος χρησιμοποιεί ποιον; Αν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το εργαλείο και να το αφήσουμε όταν δεν το χρειαζόμαστε, υπάρχει ελευθερία. Αν κάθε κενό και κάθε σιωπή μάς σπρώχνει μηχανικά στην οθόνη, τότε κάτι αρχίζει να μας δεσμεύει.

«Οὐκ ἐγὼ ἐξουσιασθήσομαι ὑπό τινος»

Ο Απόστολος Παύλος γράφει ότι δεν θα αφήσει τον εαυτό του να εξουσιαστεί από κάτι. Η φράση αυτή, αν και δεν μιλά φυσικά για τεχνολογία, προσφέρει ένα καθαρό κριτήριο για τη σύγχρονη ψηφιακή ζωή.

Δεν αρκεί να πούμε «δεν απαγορεύεται». Ρωτάμε και: «Με ελευθερώνει ή με κυριεύει; Με βοηθά να αγαπώ ή με κάνει πιο απόμακρο; Μου δίνει γνώση ή απλώς γεμίζει τον νου μου θόρυβο;».

Η εγκράτεια στην ορθόδοξη παράδοση δεν αφορά μόνο το φαγητό. Είναι άσκηση ελευθερίας απέναντι σε κάθε πράγμα που μπορεί να πάρει δυσανάλογη θέση στην καρδιά.

Η προσοχή είναι πνευματικός θησαυρός

Η προσευχή χρειάζεται προσοχή. Η ακρόαση ενός ανθρώπου χρειάζεται προσοχή. Η ανάγνωση του Ευαγγελίου, η συμμετοχή στη Θεία Λειτουργία και μια αληθινή οικογενειακή συζήτηση απαιτούν να είμαστε παρόντες.

Οι ψηφιακές πλατφόρμες έχουν οικονομικό κίνητρο να κρατούν όσο γίνεται περισσότερο την προσοχή μας. Ειδοποιήσεις, ατελείωτη κύλιση και αυτόματη αναπαραγωγή κάνουν δύσκολο το σταμάτημα. Αν δεν βάλουμε εμείς όρια, συνήθως δεν θα μπουν μόνα τους.

Το πρώτο και το τελευταίο βλέμμα της ημέρας

Για πολλούς το πρώτο πράγμα το πρωί είναι η οθόνη και το τελευταίο πριν από τον ύπνο επίσης η οθόνη. Έτσι η ημέρα ανοίγει και κλείνει με εξωτερική πληροφορία.

Μια μικρή αλλαγή μπορεί να έχει μεγάλη πνευματική αξία: τα πρώτα δέκα λεπτά της ημέρας χωρίς κινητό. Ένας σταυρός, λίγη προσευχή, ένα ποτήρι νερό, λίγη σιωπή. Αντίστοιχα, λίγα λεπτά πριν από τον ύπνο χωρίς οθόνη, με μια σύντομη ευχαριστία για την ημέρα.

Όταν η σιωπή μάς γίνεται αφόρητη

Περιμένουμε σε μια ουρά και ανοίγουμε το κινητό. Καθόμαστε μόνοι για δύο λεπτά και ανοίγουμε το κινητό. Νιώθουμε αμηχανία, βαρεμάρα ή μικρή στενοχώρια και ψάχνουμε αμέσως κάτι να δούμε.

Έτσι χάνεται ένας πολύτιμος χώρος: η δυνατότητα να μείνουμε για λίγο χωρίς ερέθισμα. Η σιωπή μπορεί να μας φέρει αντιμέτωπους με σκέψεις που δεν θέλουμε να ακούσουμε. Όμως χωρίς σιωπή είναι δύσκολο να γνωρίσουμε τι συμβαίνει στην καρδιά.

Η σύγκριση που πληγώνει

Στα κοινωνικά δίκτυα βλέπουμε συνήθως επιλεγμένες στιγμές της ζωής των άλλων: επιτυχίες, ταξίδια, όμορφα σπίτια, γιορτές. Αν ξεχάσουμε ότι βλέπουμε επιλογές και όχι ολόκληρη τη ζωή, αρχίζουμε να συγκρίνουμε την καθημερινότητά μας με το καλύτερο στιγμιότυπο κάποιου άλλου.

Από αυτή τη σύγκριση γεννιούνται εύκολα φθόνος, μειονεξία ή απογοήτευση. Η πνευματική θεραπεία είναι να επιστρέψουμε στην ευγνωμοσύνη και στην αλήθεια ότι κάθε άνθρωπος έχει κρυφούς αγώνες.

Ο θυμός των σχολίων

Η οθόνη δημιουργεί απόσταση. Λέμε μερικές φορές πράγματα που δεν θα λέγαμε ποτέ αν ο άλλος στεκόταν μπροστά μας. Η ειρωνεία γίνεται ευκολότερη, η προσβολή γρηγορότερη και η μετάνοια πιο αργή.

Ένα απλό κριτήριο μπορεί να μας προστατεύσει: «Θα το έλεγα αυτό πρόσωπο με πρόσωπο;». Αν όχι, ίσως είναι καλύτερο να μη γραφτεί.

Η τεχνολογία μέσα στην οικογένεια

Ένα τραπέζι όπου όλοι κοιτούν διαφορετικές οθόνες μπορεί να είναι γεμάτο συσκευές και άδειο από συνάντηση. Δεν χρειάζονται ακραίοι κανόνες, αλλά κοινές συμφωνίες.

Χωρίς κινητά στο φαγητό. Χωρίς κινητό όταν κάποιος μας μιλά για κάτι σοβαρό. Μία συγκεκριμένη ώρα όπου οι ειδοποιήσεις χαμηλώνουν. Οι κανόνες λειτουργούν καλύτερα όταν δεν επιβάλλονται μόνο στα παιδιά αλλά ισχύουν και για τους μεγάλους.

Μια μορφή ψηφιακής εγκράτειας

Δεν χρειάζεται να χρησιμοποιούμε τη λέξη «νηστεία» επιπόλαια, γιατί η εκκλησιαστική νηστεία έχει συγκεκριμένο ασκητικό και λειτουργικό περιεχόμενο. Μπορούμε όμως να εφαρμόσουμε το πνεύμα της εγκράτειας και στην ψηφιακή ζωή.

Να περιορίσουμε κάτι που έχει γίνει υπερβολικό όχι επειδή το κινητό είναι «ακάθαρτο», αλλά για να ξαναβρούμε ελευθερία. Για άλλον μπορεί να είναι μία ώρα χωρίς κοινωνικά δίκτυα. Για άλλον το κλείσιμο των μη απαραίτητων ειδοποιήσεων. Για άλλον το να μη μπαίνει το κινητό στο υπνοδωμάτιο.

Η τεχνολογία μπορεί και να υπηρετεί το καλό

Η ίδια συσκευή που διασπά μπορεί να χρησιμοποιηθεί για κάτι ωφέλιμο: να διαβάσουμε την Αγία Γραφή, να ακούσουμε μια ομιλία, να βρούμε το συναξάρι ενός Αγίου, να επικοινωνήσουμε με έναν άνθρωπο που είναι μόνος.

Η Εκκλησία δεν χρειάζεται να αποσυρθεί από τον ψηφιακό κόσμο. Χρειάζεται να βρίσκεται εκεί με διάκριση, αλήθεια και ήθος, χωρίς να αντιγράφει τον θόρυβο και την επιθετικότητα που συχνά κυριαρχούν.

Μια δοκιμή επτά ημερών

Να βάλουμε το κινητό στη σωστή του θέση

Το ζητούμενο δεν είναι να επιστρέψουμε σε μια εποχή χωρίς τεχνολογία. Είναι να μπορούμε να την χρησιμοποιούμε χωρίς να χάνουμε την εσωτερική μας ελευθερία.

Η συσκευή μπορεί να βρίσκεται στην τσέπη. Η καρδιά όμως δεν χρειάζεται να είναι φυλακισμένη εκεί. Μερικές φορές μία ώρα πραγματικής παρουσίας αξίζει περισσότερο από εκατό ειδοποιήσεις.

Η σχέση με την είδηση και τον συνεχή συναγερμό

Η ψηφιακή ζωή δεν είναι μόνο κοινωνικά δίκτυα. Είναι και η αδιάκοπη ροή ειδήσεων. Ο άνθρωπος μπορεί να ενημερώνεται δεκάδες φορές την ημέρα για πολέμους, εγκλήματα, οικονομικές κρίσεις και καταστροφές. Η ενημέρωση είναι χρήσιμη, αλλά η συνεχής έκθεση μπορεί να δημιουργήσει αίσθηση ότι ο κόσμος βρίσκεται μονίμως σε συναγερμό.

Δεν είναι αδιαφορία να βάζουμε όρια στην ενημέρωση. Μπορούμε να γνωρίζουμε τι συμβαίνει χωρίς να επιτρέπουμε σε κάθε νέα ειδοποίηση να εισβάλλει στον νου. Η προσευχή για τον κόσμο χρειάζεται ενημέρωση, αλλά χρειάζεται και ειρήνη.

Ένα σταθερό χρονικό παράθυρο ενημέρωσης συχνά είναι πιο υγιές από τον έλεγχο ειδήσεων κάθε λίγα λεπτά.

Η φωτογραφία και η ανάγκη να αποδεικνύουμε ότι ζήσαμε

Η δυνατότητα να φωτογραφίζουμε τα πάντα είναι όμορφη, αλλά έχει και έναν παράξενο πειρασμό: να μη ζούμε μια στιγμή αν δεν την καταγράψουμε. Ένα προσκύνημα, ένα οικογενειακό τραπέζι, ακόμη και μια ήσυχη προσευχητική στιγμή μπορούν να μετατραπούν γρήγορα σε υλικό δημοσίευσης.

Δεν είναι λάθος να κρατάμε αναμνήσεις. Το ερώτημα είναι αν κάποιες στιγμές μπορούν να μείνουν μόνο μεταξύ εμάς, των ανθρώπων που αγαπούμε και του Θεού. Η ιδιωτικότητα δεν είναι έλλειψη κοινωνικότητας. Είναι χώρος όπου η ζωή δεν χρειάζεται εξωτερική επιβεβαίωση.

Μια καλή άσκηση είναι, σε κάτι που μας συγκινεί, να περιμένουμε λίγο πριν σηκώσουμε το κινητό. Να ζήσουμε πρώτα τη στιγμή και ύστερα, αν χρειάζεται, να τη φωτογραφίσουμε.

Η ψηφιακή εγκράτεια δεν είναι απομόνωση

Υπάρχει και η αντίθετη υπερβολή: να θεωρήσουμε ότι κάθε ψηφιακή χρήση είναι πνευματικά ύποπτη και να απομονωθούμε. Για πολλούς ανθρώπους η τεχνολογία είναι τρόπος εργασίας, επικοινωνίας και πρόσβασης σε ανθρώπους που αλλιώς θα έμεναν μόνοι.

Η διάκριση δεν λέει «όλα ή τίποτε». Λέει να χρησιμοποιούμε κάθε μέσο σύμφωνα με τον σκοπό του. Να μη ζητάμε από τα κοινωνικά δίκτυα να μας δώσουν την αίσθηση αξίας που μόνο μια αληθινή σχέση μπορεί να καλλιεργήσει. Να μη ζητάμε από το κινητό να γεμίσει κάθε κενό της καρδιάς.

Ο στόχος είναι η ελευθερία, όχι μια νέα μορφή φόβου.