Μπορεί ένας άνθρωπος να νηστεύει, να προσεύχεται, να ακολουθεί με ακρίβεια τις ακολουθίες και, παρ’ όλα αυτά, η καρδιά του να απομακρύνεται από το πνεύμα του Ευαγγελίου; Το ερώτημα δεν είναι κατηγορία εναντίον της ευσέβειας. Είναι ένας τίμιος έλεγχος για όλους μας. Γιατί οι ιερές πράξεις της Εκκλησίας μάς δόθηκαν για να μας οδηγούν στον Χριστό· όχι για να γίνονται μέτρο αυτοδικαίωσης ή αφορμή κατακρίσεως.
Η τυπολατρία αρχίζει όταν το μέσο παίρνει τη θέση του σκοπού. Όταν ο εξωτερικός τύπος παύει να είναι δρόμος μετανοίας και γίνεται ένα κλειστό σύστημα μέσα στο οποίο αισθανόμαστε ασφαλείς, «σωστοί» και ανώτεροι από τους άλλους. Τότε μπορεί να διατηρούμε το σχήμα της πνευματικής ζωής, αλλά να χάνουμε το κέντρο της: την αγάπη του Θεού και του πλησίον.
Η ευσέβεια δεν είναι το πρόβλημα
Χρειάζεται να το πούμε καθαρά: η Εκκλησία δεν μας καλεί σε μια πίστη χωρίς τάξη, χωρίς νηστεία, χωρίς ακολουθίες, χωρίς κανόνα προσευχής. Ο άνθρωπος έχει ανάγκη τον ιερό ρυθμό. Η νηστεία παιδαγωγεί την επιθυμία. Η προσευχή συγκεντρώνει τον νου. Η λατρεία μάς βγάζει από την απομόνωση και μας ενώνει με το σώμα της Εκκλησίας. Το Τυπικό δεν είναι ένας ψυχρός κατάλογος υποχρεώσεων· είναι η σοφία αιώνων που οργανώνει την κοινή προσευχή.
Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η ακρίβεια αποχωρίζεται από τη διάκριση, όταν ο κανόνας δεν θεραπεύει τον εγωισμό αλλά τον θρέφει, όταν η εξωτερική συνέπεια μάς κάνει σκληρούς απέναντι στην αδυναμία του άλλου. Δεν φταίει η νηστεία όταν ο νηστεύων κατακρίνει. Δεν φταίει η ακολουθία όταν εκείνος που την τηρεί περιφρονεί τον κουρασμένο. Δεν φταίει ο τύπος· η καρδιά μας χρειάζεται μετάνοια.
Η Αγία Μαρία Σκομπτσόβα και ο αυστηρός λάτρης του τυπικού
Η Αγία Μαρία Σκομπτσόβα, στο έργο της Η θυσία του αδελφού, περιγράφει με διεισδυτικό τρόπο τον άνθρωπο που αναζητά την «απόλυτη πνευματική τάξη». Η εσωτερική του ζωή εξαρτάται ολοκληρωτικά από έναν εξωτερικό ρυθμό, επεξεργασμένο μέχρι την παραμικρή λεπτομέρεια. Μέσα σε αυτό το σύστημα γνωρίζει τι πρέπει να κάνει, πότε πρέπει να το κάνει και πώς πρέπει να το κάνει. Όμως, όταν η πραγματική ζωή φέρει μπροστά του τον απρόβλεπτο άνθρωπο, τον πόνο, την ανάγκη ή την ακαταστασία της αγάπης, μπορεί να αισθανθεί ότι απειλείται ολόκληρη η πνευματική του ασφάλεια.
Η παρατήρηση της Αγίας δεν στρέφεται εναντίον της εκκλησιαστικής τάξεως. Αποκαλύπτει έναν πνευματικό κίνδυνο: να χρησιμοποιήσουμε ακόμη και τα άγια πράγματα ως άμυνα απέναντι στην προσωπική συνάντηση με τον Θεό και τον αδελφό. Η ζωή δεν χωρά πάντοτε στο πρόγραμμά μας. Ο άρρωστος μπορεί να μας χρειαστεί την ώρα της προσευχής. Ο άνθρωπος που πονά μπορεί να διακόψει την ησυχία μας. Το παιδί, ο ηλικιωμένος, ο ξένος, ο φτωχός δεν εμφανίζονται κατόπιν ραντεβού.
Εκεί αποκαλύπτεται αν ο κανόνας μας μάς έμαθε να αγαπούμε ή απλώς να ελέγχουμε τη ζωή μας.
Ο Χριστός δεν καταργεί τον τύπο· αποκαθιστά την καρδιά του
Ο Κύριος μίλησε αυστηρά στους Φαρισαίους, όχι επειδή τηρούσαν όσα προέβλεπε ο νόμος, αλλά επειδή άφηναν τα βαρύτερα: την κρίση, το έλεος, την πίστη και την αγάπη του Θεού. Στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο το λέει με ακρίβεια: «ταῦτα δὲ ἔδει ποιῆσαι κἀκεῖνα μὴ παρεῖναι» (Λουκ. 11,42). Δηλαδή, αυτά έπρεπε να γίνονται, χωρίς να παραμελούνται και τα άλλα.
Αυτός είναι ο ορθόδοξος δρόμος. Ούτε περιφρόνηση της εκκλησιαστικής ζωής ούτε θεοποίηση της εξωτερικής ακρίβειας. Ο τύπος χρειάζεται, αλλά πρέπει να μένει διαφανής, ώστε μέσα από αυτόν να φαίνεται ο Χριστός. Η νηστεία έχει νόημα όταν ανοίγει χώρο για τον Θεό και τον αδελφό. Η προσευχή είναι αληθινή όταν μαλακώνει την καρδιά. Η λατρεία καρποφορεί όταν μας στέλνει στον κόσμο περισσότερο σπλαχνικούς.
«Ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώπων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, γέγονα χαλκὸς ἠχῶν ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον» (Α΄ Κορ. 13,1).
Ο Απόστολος Παύλος δεν αφήνει περιθώριο πνευματικής αυταπάτης. Χωρίς αγάπη, ακόμη και τα εντυπωσιακότερα χαρίσματα χάνουν την αξία τους. Πολύ περισσότερο, μια εξωτερική ευταξία χωρίς ταπείνωση και έλεος δεν μπορεί να γίνει απόδειξη αγιότητας.
Πέντε σημάδια ότι η ευσέβεια κινδυνεύει να γίνει τυπολατρία
- Θυμώνουμε όταν η ανάγκη του άλλου διακόπτει τον κανόνα μας. Δεν πρόκειται για την εύλογη ανάγκη συγκεντρώσεως, αλλά για εσωτερική ενόχληση απέναντι στον ίδιο τον άνθρωπο.
- Μετράμε την πνευματικότητα των άλλων από τα εξωτερικά. Πόσο νηστεύουν, πόσες ακολουθίες παρακολουθούν, πώς στέκονται στον ναό. Βλέπουμε το φαινόμενο, αλλά αγνοούμε τον αγώνα, τον πόνο και τις δυνάμεις τους.
- Η ακρίβεια γεννά υπερηφάνεια αντί για συντριβή. Αντί να αισθανόμαστε ευγνωμοσύνη προς τον Θεό, συγκρινόμαστε και θεωρούμε τον εαυτό μας ασφαλή.
- Η παράβαση μιας λεπτομέρειας μάς απελπίζει περισσότερο από την έλλειψη αγάπης. Μπορεί να ταραχθούμε επειδή δεν ολοκληρώσαμε τον κανόνα μας, αλλά να μη μας πονά που πληγώσαμε έναν άνθρωπο.
- Η πίστη γίνεται συνεχής έλεγχος και φόβος. Χάνεται η σχέση με τον ζώντα Θεό και μένει η αγωνία μήπως δεν εκτελέσαμε σωστά όλα όσα έπρεπε.
Αυτά τα σημάδια δεν δίνονται για να εντοπίσουμε τους «τυπολάτρες» γύρω μας. Αν το κάνουμε, θα έχουμε πέσει ήδη στην ίδια παγίδα. Δίνονται για να κοιτάξει ο καθένας τη δική του καρδιά. Η κατάκριση κλείνει την καρδιά στον Θεό, ακόμη κι όταν ντύνεται με θρησκευτικά επιχειρήματα.
Γιατί ο άνθρωπος προσκολλάται τόσο πολύ στον εξωτερικό τύπο;
Συχνά πίσω από την τυπολατρία δεν βρίσκεται κακή πρόθεση, αλλά φόβος. Ο άνθρωπος επιθυμεί βεβαιότητα. Θέλει να γνωρίζει ότι, αν εκτελέσει μια σειρά πράξεων, όλα είναι τακτοποιημένα ανάμεσα σε εκείνον και τον Θεό. Όμως η σχέση με τον Θεό δεν είναι λογιστική συναλλαγή. Είναι ζωή, ελευθερία, εμπιστοσύνη, μετάνοια και διαρκής έξοδος από τον εαυτό μας.
Άλλοτε πίσω από την αυστηρότητα κρύβεται η ανάγκη να ελέγξουμε τους άλλους. Η προσωπική μας συνήθεια μετατρέπεται σε καθολικό μέτρο. Αυτό που μας βοήθησε το απαιτούμε από όλους, χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη ηλικία, υγεία, οικογενειακές ευθύνες, πνευματική ωριμότητα και ευλογία. Η διάκριση, όμως, δεν είναι χαλάρωση. Είναι η ικανότητα να εφαρμόζεται η αλήθεια θεραπευτικά, με γνώση του συγκεκριμένου ανθρώπου.
Η ακρίβεια που σώζει και η ακρίβεια που πληγώνει
Υπάρχει ακρίβεια που γεννιέται από αγάπη. Ο άνθρωπος φυλάσσει την προσευχή του, επειδή δεν θέλει να χάσει τη συνάντηση με τον Θεό. Νηστεύει, για να μάθει να μην υπηρετεί κάθε επιθυμία του. Σέβεται τη λατρεία, επειδή γνωρίζει ότι δεν είναι ατομική του υπόθεση. Αυτή η ακρίβεια συνοδεύεται από ταπείνωση. Είναι αυστηρή πρώτα προς τον εαυτό της και επιεικής προς τον αδελφό.
Υπάρχει όμως και ακρίβεια που πληγώνει. Θέλει να επιβληθεί, απαιτεί αναγνώριση, ενοχλείται από την αδυναμία και δεν ανέχεται την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ζωής. Αυτή η στάση μπορεί να γνωρίζει τους κανόνες, αλλά δεν γνωρίζει ακόμη αρκετά τον σταυρό του άλλου.
Η αληθινή εκκλησιαστική συνείδηση δεν επιλέγει ανάμεσα στην προσευχή και την αγάπη. Κάνει την προσευχή πηγή αγάπης και την αγάπη συνέχεια της προσευχής. Ο μοναχός που αφήνει για λίγο το βιβλίο του για να δώσει νερό στον άρρωστο αδελφό δεν εγκαταλείπει τον Χριστό. Τον συναντά στο πρόσωπο εκείνου που υποφέρει. Και όταν επιστρέψει στον κανόνα του, η προσευχή του θα είναι βαθύτερη, γιατί πέρασε μέσα από τη θυσία.
Ένας πρακτικός έλεγχος της καρδιάς
Μπορούμε να θέσουμε ήσυχα στον εαυτό μας μερικά ερωτήματα:
- Ο κανόνας της προσευχής με κάνει πιο υπομονετικό με τους ανθρώπους του σπιτιού μου;
- Η νηστεία με διδάσκει εγκράτεια μόνο στο φαγητό ή και στα λόγια, στον θυμό και στην κατάκριση;
- Όταν βλέπω έναν άνθρωπο να αγωνίζεται λιγότερο από εμένα, προσεύχομαι γι’ αυτόν ή τον περιφρονώ;
- Μπορώ να δεχθώ με ειρήνη μια ποιμαντική οικονομία που δόθηκε σε κάποιον άλλον, χωρίς να απαιτώ εξηγήσεις;
- Ζητώ διάκριση και καθοδήγηση ή θεωρώ τη δική μου κρίση πάντοτε ασφαλή;
Οι απαντήσεις δεν χρειάζεται να μας οδηγήσουν στην απογοήτευση. Αν αναγνωρίσουμε μέσα μας σκληρότητα, αυτό είναι ήδη μια αρχή. Η μετάνοια δεν γκρεμίζει την πνευματική τάξη· της ξαναδίνει ψυχή.
Μια μικρή άσκηση για την επόμενη εβδομάδα
Ας κρατήσουμε κανονικά ό,τι έχουμε ευλογηθεί να κάνουμε, αλλά ας προσθέσουμε μία ήσυχη πρόθεση: μετά από κάθε προσευχή, να κάνουμε μια συγκεκριμένη πράξη αγάπης. Ένα τηλεφώνημα σε άνθρωπο μόνο, λίγη υπομονή σε εκείνον που μας κουράζει, μια συγγνώμη χωρίς δικαιολογίες, μια διακριτική βοήθεια, μια προσευχή για αυτόν που μας αδίκησε. Και το βράδυ ας μη ρωτήσουμε μόνο «ολοκλήρωσα τον κανόνα μου;», αλλά και «ποιον άνθρωπο χώρεσα σήμερα στην καρδιά μου;».
Αυτή η άσκηση δεν αγοράζει τη χάρη του Θεού και δεν αντικαθιστά τη λατρεία. Μας βοηθά όμως να θυμόμαστε ότι η προσευχή είναι σχέση. Όταν το όνομα του Χριστού κατεβαίνει στην καρδιά, μας μαθαίνει να αναγνωρίζουμε την εικόνα Του στο πρόσωπο του άλλου.
Από τον τύπο στη συνάντηση
Ο Χριστός δεν μας ζητά να επιλέξουμε ανάμεσα στην αλήθεια και την αγάπη. Μας καλεί να ζήσουμε την αλήθεια μέσα στην αγάπη. Δεν μας καλεί να εγκαταλείψουμε τον πνευματικό αγώνα, αλλά να θυμόμαστε για ποιον αγωνιζόμαστε. Κάθε νηστεία, κάθε εδαφιαία μετάνοια, κάθε κερί και κάθε ακολουθία έχουν έναν προορισμό: να καθαριστεί η καρδιά, ώστε να χωρέσει τον Θεό και τον άνθρωπο.
Όταν η ευσέβεια μας κάνει πιο ταπεινούς, πιο ελεήμονες και πιο αληθινούς, τότε ο τύπος εκπληρώνει την αποστολή του. Όταν μας κάνει σκληρούς, φοβισμένους και έτοιμους να κρίνουμε, χρειάζεται να σταθούμε ξανά ενώπιον του Κυρίου. Όχι για να πετάξουμε τον κανόνα, αλλά για να του ξαναδώσουμε την καρδιά που έχασε.
Η πιο ασφαλής πνευματική τάξη δεν είναι εκείνη όπου τίποτε δεν μας διακόπτει. Είναι εκείνη όπου, ακόμη και μέσα στην ανατροπή, δεν χάνουμε την αγάπη.
Βασικές πηγές: Καινή Διαθήκη, Λουκ. 11,37–42· Ματθ. 23,23· Α΄ Κορ. 13,1–3. Αγία Μαρία Σκομπτσόβα, Η θυσία του αδελφού, Εκδόσεις Δορκάς.
Επιτρέπεται ελεύθερα η κοινοποίηση του συνδέσμου του άρθρου στα κοινωνικά δίκτυα, με αναφορά στην πηγή «Πνευματικές Ανάσες». Η ολική ή μερική αναδημοσίευση του κειμένου και των εικόνων σε άλλον ιστότοπο ή έντυπο επιτρέπεται μόνο κατόπιν γραπτής άδειας.
Απάντηση